كلمات از ديدگاههاي مختلف به چند گروه تقسيم مي شوند

الف - كلمات خودي

ب- كلمات مشترك و هم ريشه با زبانهاي خويشاوند

ج- كلمات دخيل از زبانهاي بيگانه

الف - متشابه (اونونيم ) : كلماتي كه در تلفظ تقريبا همسان هستند و در معني مختلف (كؤك : ريشه ، كؤك : كوك ، كؤك : وصله)

ب- مترادف : (سينونيم ) : كلماتي كه از لحاظ لفظ مختلف ولي بر يك معني دلالت مينمايند ( آتا و ده ده )

ج - متضاد يا متقابل ( آنتونيم ) : كلماتي كه صور مختلف و معني متضاد با هم دارند (آغ ، قارا )

الف - كلمات اصلي : داراي معني مستقل و مشخص مي باشند.

ب- كلمات كمكي : داراي معني مستقل نيستند ( حروف ربط ، حروف وصل ، قيد ، ادات )

اسم(ايسيم) ، صفت (صيفت ) ، عدد يا شمار (ساي ) ، ضمير ( عوض ليك ) ، فعل ، ظرف ، تدا ، وصل ( قوشما ) ربط( باغلاييجي) ، ادات ، قيد ( آرا سوزلر يا مودال سوزلر )

**************************

يكي از كلمات اصلي كه براي ناميدن موجودات جاندار و بي جان استفاده ميشود و به سه نوع تقسيم ميگردد:

الف : با الحاق پيوندهاي خاص به آخر اسم ، صفت و عدد.

ب- با الحاق پيوندهاي معين به ريشه فعل.

ج- با الحاق پيوندهاي وارده از زبانهاي ديگر.

نحوه ساختن اسم پيوندي و مثالهائي چند براي هر كدام از سه گروه در مقال بعدي ...

اما شعري ديگر از ميرزا علي معجز شبستري

به خاطر ارادتي كه اينجانب به اين شاعر طنز نويس دارم به دليل توانائي ايشان بر بيان ساده و زيباي واقعيات تلخ حاكم بر جامعه زمان خود

واعظ ديرله معتقد كوه قاف دور

ديو سفيد تك چؤن اونون قلبي صاف دور

آب حماميله آلار هر وقت دستماز

آلماز وضو گلابيله چؤنكؤمضاف دور

يوخ اعتباري خطه ايراندا معجزا

قارپوزكيمي اونون كه عذاري زيلاف دور

اؤرتر قبيح عمللرين اوستؤن جناب ريش

مؤمنلرين محاسيني مثل لحاف دور

يا شيخ ائتمه غرغره صبح اولمويوب هله

قلياني چك اذان اوخويان فنقراف دور(گرامافون)

ساعتده اون اغاج طي ائده ر اوتول اي آقا (اتومبيل)

حرف صحيح دور بو نه لاف و گزاف دور

نه سؤني دور نه روس دو و نه ارمني شوفر

باشين يارار هر ايل آدي عبدالمناف دور

اينجيتمه جانوي اؤزؤوي سالما زحمته

بو عصرده كجاويه مينمك خلاف دور

معشوقي گؤرمگه مگر عاشق ياواش گيده ر

آقامون ادعاسي دئمك محض لاف دور

عشق ايلميش محاصره حصن شعوريمي

تقصير ائده گر عاشق مجنون معاف دور

دينمه ؛ دانيشما و ترپتمه زبانين ديديلر

ديديم اللهه باخين ايتمه يين آخر ئؤلدوم

نه ليره و نه منات و نه پنجهزاريم وار

پياله وئر منه ساقي گر اعتباريم وار

نه بنگي يم ، نه پلاكش، نه شيره كش ، نه فلان

نه بابي يم نه طبيعي ، نه جارياريم وار

قناعتيمله كچيننه م بقدر امكان من

نه قورخارام ، نه چكيللم ، اوجا ديواريم وار

درس اول كلمه:

كلمه يا لغت عبارت است از تركيبي ازاصوات كه مستقلا داراي معني ومفهوم خاصي است .كلمه ازلحاظ ساختمان شكلي داراي دوقسمت است:

1)ريشه (كؤك)-ريشه كلمه قسمت اساسي كلام بدون پيوند است كه داراي معني مستقلي است .ريشه كلمه در زبان آذربايجاني سه حرفي ويك هجايي است وگاهي اوقات ريشه دويا چندهجايي هم وجوددارد.

ريشه هاازنظر ساختماني سه گونه اند:

الف) ريشه ساده: باش.

ب) ريشه پيوندي : ريشه هاي اصلي باالحاق پيوندهاي خاص، ريشه لغت جديدي رابامفهوم معين تشكيل مي دهد: باش + ليق.

ج) ريشه هاي مركب : ازتوالي دوريشه بوجودمي آيند ومفهوم جديدي مي يابند :ايستي + اوت ، باش + چك + مك.

2) پيوند(شكيل چي) - پيوندها كه بصورت پسوندبه ريشه ملصق مي شوند،مستقلا داراي معناي خاصي نيستند،ولي پس ازالصاق به ريشه ،شكل ويا هم شكل وهم مفهوم ومدلول آن راتغيير مي دهند وازاين جهت پيوندها به دوگروه تقسيم مي شوند:

الف) پيوندهاي توصيفي(سؤزدوزه لدينجي شكيل چيلر) - پيوندهايي كه با الحاق به آخرريشه معني آنهاراتغييرداده يا كلمه جديدي با مفهوم مشخص مي سازند:ياز،ياز + ئ ،كند،كند + چي.

پيوندهاي توصيفي به تبعيت ازقانون هم آهنگي اصوات تابع آخرين هجاي ريشه هستند وبه اشكال چهارگانه يادوگانه به كارمي روند.درحاليكه ازلحاظ مفهوم ونقش وظيفه يكساني دارند.

نمونه اشكال چهارگانه پيوندهاي توصيفي:لو، لؤ، لي، لئ ،لؤك ،ليك ، لوق ،لئق . نمونه اشكال دوگانه پيوندهاي توصيفي : ما، مه .

ب) پيوندهاي تصريفي (سؤزده ييشديريجي شكيل چيلر) - با الحاق اين پيوندهابه آخرريشه مضمون اساسي ريشه تغيير نمي يابدفقط شكل ان دگرگون مي شود وان رابراي قبول نقش مختلف دستوري درجمله آماده مي سازد. مثل: لر،لار.

علاوه برپيوندجمع پيوندهاي تمليك يا نسبت ، حالت واستفهام دركلمات وصفي وپيوندهاي وجه زمان ،شخص ،استفهام،وصف وحال درافعالرامي توان نام برد.

توجه: پيوندهاي زبان اذربايجاني پسوندي هستند يعني به آخرريشه الصاق مي شوند ،ولي برخي پيشوندها (مثل با ،بي،لا)كه اززبان عريب وفارسي واردزبان اذربايجاني شده اند غالبا با لغات دخيل بصورت پيشوندبكارمي روند.

برخي پيوندهاي پسوندي وپيشوندي كه اززبانهاي اروپايي واردزبان آذربايجان شده اند به شكل اصلي خودكاربرددارند،مثلا اوتو+ موبيل ، سوسيالـ + يست.

لطفا مثالهايي براي هركدام در قسمت نظرات بنويسيد.

ادامه اين مبحث با انواع كلمه در مقال بعد...

هرسؤزدن اول تورك كلمه سي نين هارادان گلديگيني ونه دئمك اولدوغونوآنلاتماق لازيم دير.تورك سؤزوتؤرمكدن(توليدمثل)گليروقوت معناسيني داوئرمكده دير. بؤآد،دولت آدي اولاراق ايلك دفعه ميلادي6-جي عصرده بوگونكوموغولستان اؤلكه سينده قورولان گؤك تورك حكومتينه وئريلدي.

اسلامدان اؤنجه ،توركجه دانيشان قوم لرين هاميسينا تورك دئيلمزدي. بؤطايفالارين باشقا - باشقا(اوغوز،پئچه نك،قيبچاق،تورك)آدلاري وارايدي.آنجاق اسلامي قبول اءديب ايرانا گلديكدن سونرا اؤنلارين هاميسينا تورك دئييلدي.

آذربايجان توركجه سي غرب ويا خوداوغوزتوركجه سي نين مركزي قولواولوب،آذربايجانين (گؤنئي وقوزئي)،ايران توركجه دانيشان بؤلگه لري نين (توركمنلردن باشقا) وشرقي آنادولو هم ده عراق توركلري نين ديليني تشكيل ائتمكده دير.

آذربايجان توركجه سي ادبي ديلي يازيلي وشفاهي اؤلاراق ايكي قولا آيريلير.اونلاردان بيرينجيسي كلاسيك وايكينجي سي آغيز (شفاهي) ادبياتيميزي اولوسدورماقدادير.

آذربايجان توركجه سي كلاسيك ادبياتي نين 700 ايلدن آرتيق كئچميشي واردير.آنجاق آغيزادبياتي داها اسكي زمانلاراعايداولموش وسونرالاريازيياآلينميشدير.

سؤزون قالانين سونرا سئيرائدين...

ياغدي ياغيش نارين- نارين،

اريتدي داغلارين قارين،

گولون درديك ايلك باهارين،

سنين يئرين گؤرسنيردي.

چيچكله كؤچدو،چيچك آچدي،

قاتار- قاتاردورنااوچدو،

ياسمنلرعطيرساچدي،

سنين يئرين گؤرسه نيردي.

سئيره چيخدي بوتون ائللر،

جمع الموشدوقرنفيل لر،

قوورائيله ديكجه نيسگيل لر،

سنين يئرين گؤرسه نيردي.

كؤك ائيله دي عاشيق سازين،

آدين چكدي خان ايوازين،

اوجالديقجاسازآوازين،

سنين يئرين گؤرسه نيردي.

سؤزلرينده اوشاقلارين،

گول اوزلوآل ياناقلارين،

سيراسيندا قوناقلارين،

سنين يئرين گؤرسه نيردي.

پوزولوردو غصه،كدر،

اوره ييمدن آخشام،سحر،

ديرلديكجه خاطيره لر،

سنين يئرين گؤرسه نيردي.

بايرام گونوشن حاليمدا،

سئوينيردي ماحاليم دا،

منيم شاعرخياليمدا،

سنين يئرين گؤرسنيردي.

شهرك ميرزا